Bu təsvir məhz belə bir oyundur: Albert Eynşteynin başı XX əsrin əvvəllərinə aid elmi-patent çertyoju kimi açılır və beynin anatomiyası əvəzinə bütöv bir fizika tarixi görünür. Alında Bor atomunun orbitləri, başqa bir qatda Feynman diaqramlarını xatırladan xətlər, temporal hissədə Minkovski işıq konusu, neyronların yerində isə sanki planetlər və elektronlar kimi hərəkət edən trayektoriyalar... Kənarda E=mc^2, ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin tənliklərinə işarələr, ölçü xətləri, nömrələnmiş detallar və köhnə alman əlyazmasını xatırladan qeydlər.

Əlbəttə, bu, tarixi sənəd deyil. Eynşteynin 1905-ci ildə Sürixdə hazırlanmış hansısa “beyin patenti” də yoxdur. Üstəlik, şəkildəki bəzi ideyalar müxtəlif dövrlərə aiddir: Borun atom modeli 1913-cü ildə ortaya çıxdı, Feynman diaqramları isə daha sonrakı onilliklərin dilidir. Deməli, qarşımızda bir epoxanın dəqiq rekonstruksiyası yox, elm tarixinin müxtəlif qatlarını Eynşteyn obrazında birləşdirən vizual metafora dayanır. Amma təsviri maraqlı edən də elə budur.

1905-ci ildə patent idarəsində çalışan 26 yaşlı Eynşteyn bir neçə məqalə ilə fizikanın əsas anlayışlarına toxundu: işıq, atomların reallığı, məkan və zaman haqqında təsəvvürlər dəyişməyə başladı. Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsinin ən dərin nəticələrindən biri sadə, amma sarsıdıcı idi: zaman hamı üçün eyni sürətlə axan mütləq fon deyil. “Eyni anda” baş verən iki hadisə belə müşahidəçinin hərəkətindən asılı ola bilər.

Bu mənada şəkildəki OBSERVER – müşahidəçi sözü təsadüfən maraqlı bir sözə çevrilir.

Çünki Eynşteyn fizikasının böyük dönüşlərindən biri kainatı yalnız “orada olan şeylər” kimi deyil, hadisələr, ölçmələr və istinad sistemləri arasındakı münasibətlər vasitəsilə düşünmək idi. O, dünyanı dəyişmədi; dünyanı təsvir etmək üçün istifadə etdiyimiz koordinatların düşündüyümüz qədər toxunulmaz olmadığını göstərdi.

Şəkildə beynin içindən keçən saysız-hesabsız xətlər buna görə gözəl metaforadır. Böyük ideya bəzən yeni bir cavab tapmaqdan əvvəl köhnə sualın quruluşunu dağıtmaqdır. Hamı “zaman nə qədərdir?” deyə soruşarkən, daha təhlükəli sual ortaya çıxır:

Kimin zamanı?

Bəlkə də elmdə dahiliyin ən qəribə tərəfi budur. Dahinin beynində bizim görmədiyimiz daha çox şey olmaya bilər. Bəzən o, hamının gördüyü şeylər arasındakı əlaqəni başqa cür görür.

Və bundan sonra əvvəlki dünya yerində qalsa da, ona əvvəlki kimi baxmaq mümkün olmur.

İbrahim Nəbioğlu

visiontv.az