Bu üç aktor eyni münaqişənin içində olsa da, fərqli müharibələr aparır.

Mövcudluq qorxusu və hücum strategiyası

İsrail üçün İran məsələsi siyasi və ya regional problem deyil — bu, mövcudluq məsələsidir. İranın nüvə proqramı, onun regionda yaratdığı proksi şəbəkə və anti-İsrail ritorikası Tel-Əviv üçün uzunmüddətli təhlükə kimi qəbul edilir.

Bu səbəbdən İsrailin yanaşması müdafiə xarakterli deyil. O, təhlükəni idarə etməyə yox, onu aradan qaldırmağa çalışır. Bu strategiya eskalasiyanı qaçılmaz edir. Çünki belə yanaşmada kompromis üçün yer azdır. Hər addım növbəti addımı daha sərt edir.

Nəzarət etmək istəyən güc

ABŞ isə eyni münaqişəyə fərqli prizma ilə baxır. Vaşinqton üçün İranın tam məhv edilməsi prioritet deyil. Əsas məqsəd regionda balansı qorumaq, enerji yollarını nəzarətdə saxlamaq və qlobal rəqiblər — xüsusilə Çin və Rusiya qarşısında strateji üstünlüyü itirməməkdir.

Bu səbəbdən ABŞ-ın siyasəti paradoksal görünür: o, həm İranı zəiflətmək istəyir, həm də müharibənin genişlənməsinin qarşısını almağa çalışır. Yəni ABŞ üçün ən arzuolunan vəziyyət qalibiyyət yox, nəzarət olunan qeyri-sabitlikdir.

Dövlət yox, şəbəkə kimi davranan güc

İran isə klassik dövlət modelindən fərqli strategiya seçib. O, birbaşa müharibədən qaçır, lakin regionda təsirini genişləndirir. Livanda Hizbullah, İraqda milis qrupları, Yəməndə husilər — bunlar İranın sərhədlərdən kənara çıxan təsir mexanizmləridir.

Bu model İranı daha çevik edir. Çünki o, birbaşa zərbə altında olsa belə, müxtəlif cəbhələrdə cavab verə bilir. Bu isə münaqişəni coğrafi baxımdan genişləndirir və onu idarə olunması daha çətin hala gətirir.

Müharibənin görünməyən tərəfi

Bu qarşıdurmanın mərkəzində yalnız raketlər və hərbi bazalar yoxdur. Əsl mübarizə enerji üzərində gedir. Hörmüz boğazı bu münaqişənin ən kritik nöqtəsidir. Buradan keçən neft axını qlobal iqtisadiyyatın damarlarından biridir.

İran bu nöqtəyə təsir etməklə təkcə hərbi yox, iqtisadi təzyiq də yaradır. Nəticədə münaqişə regiondan çıxaraq dünya bazarlarına sirayət edir. Neft qiymətlərinin artması, ticarət yollarının risk altına düşməsi bu müharibəni qlobal problemə çevirir.

Sərhədləri aşan qarşıdurma

Bu münaqişə artıq konkret dövlət sərhədləri ilə məhdudlaşmır. İraq, Suriya, Körfəz regionu — hamısı bu qarşıdurmanın müxtəlif səhnələrinə çevrilib. Bu, klassik müharibə deyil. Bu, parçalanmış, çoxmərkəzli və şəbəkə üzərindən idarə olunan münaqişədir.

Belə müharibələrdə qalib anlayışı da dəyişir. Burada məqsəd rəqibi məğlub etmək deyil, onu tükəndirməkdir.

İdarə olunan xaos

Bu üçbucağın ən təhlükəli tərəfi məqsədlərin uyğun gəlməməsidir. İsrail eskalasiyanı artırmağa meyllidir. ABŞ onu nəzarətdə saxlamağa çalışır. İran isə xaosdan strateji üstünlük əldə edir.

Bu vəziyyət “idarə olunan xaos” yaradır. Sistem dağıdılmır, amma sabit də qalmır. Tarazlıq var, lakin bu tarazlıq çox kövrəkdir.

Bu qarşıdurmanın ən narahatedici tərəfi isə ondan ibarətdir ki, heç bir tərəf tam geri çəkilmir. Eyni zamanda heç biri tam qələbə qazana bilmir. Bu isə münaqişəni uzadan və daha təhlükəli edən əsas amildir.

Kiçik bir səhv, yanlış hesablanmış addım və ya lokal insident belə bu balansı poza bilər.

İran–İsrail–ABŞ qarşıdurması sadəcə üç ölkə arasındakı gərginlik deyil. Bu, yeni dünya nizamının necə formalaşacağını müəyyən edən prosesdir.

Burada sülh axtarılmır. Burada sabitlik də əsas məqsəd deyil.

Burada əsas məqsəd balansdır. Və bu balansın adı — xaosdur.

Elbəyi Həsənli

visiontv.az