XIX əsrin ortalarına qədər erməni əhalisi sabit soyad problemi yaşayırdı. Qaraçılar olduqları üçün yalnız hansısa bir ad daşıyırdılar. Lakin çar Rusiyası Qafqazda özlərinə xidmət edən milləti leqalaşdırmalı idi.

Tarixçi Robert Hewsen öz araşdırmasında yazır ki,

1836-cı ildən etibarən Rusiya məmurları yerli əhalini siyahıya alarkən, ailə başçısının türk dilindəki ləqəbini əsas götürüb ona "-yan" və "-ov" əlavə edirdilər. Beləliklə, Nalbandyan (nalbəndin köməkçisi), Çaxmaqyan (çaxmaq ustasının köməkçisi), Tüfəngyan (tüfəng ustasının köməkçisi) və sairə yarandı.

Niyə məhz bu soyadlar sualına cavab verək:

Ona görə ki, bu türk mənşəli sözün erməni dilində tam qarşılığını tapa bilməyiblər.

Burada leksik məna tamamilə türkcədir, yalnız qrammatik şəkilçi ermənicədir. Mütəxəssislər qeyd edir ki, erməni dilində bir çox peşə, hərbi rütbə və sosial statusu ifadə edən sözlər mövcud deyildi

"Hayeren Armatakan Bararan"(Erməni dilinin kökləri lüğəti" adlı Hracyu Açaryanın məşhur bir kitabı var. Orda müəllif çoxsaylı araşdırmalardan sonra yazır:

"Erməni xalqı bu sənətləri və onların terminologiyasını türklərlə birgə yaşadıqları dövrdə mənimsəmişlər"

Amerikalı Robert Hewsen "Armenia: A Historical Atlas" kitabında isə yazır:

"Ermənilər soyad seçən zaman dövrdə danışdıqları Azərbaycan türkcəsindən istifadə etdilər"

Eyni zamanda xarakter, xasiyyət və davranışlarına görə də soyadlar daşımağa başladılar. Çaxatyan erməni dilində “tülkü” deməkdir. Bu, insanın tülkü kimi hiyləgər və oğru olması ilə bağlıdır. Yaxud Karçikyan sözü “balaca dovşan” mənasın verir və bu soyadı boyda xırda adamlara veriblər.

Dalibaltayan soyadı Ermənistanda bir hərbiçi ailəsinə məxsusdur. Bu soyadın mənbəyi ermənilərin türkləri qətlə yetirdikləri Türkiyənin Qars vilayətində günahsız insanlara qadın, uşaq, qoca demədən işgəncə verib, balta ilə doğrayan bir nəslin nümayəndələrinə verilən “dəli baltalar” ləqəbindən götürülüb.

Erməni dilində "-yan" şəkilçisi "kiminsə nəslindən olan" mənasını verir. Elmi baxımdan "-yan" şəkilçisi sadəcə bir qrammatik vasitədir. Soyadın "milli kimliyini" müəyyən edən şəkilçi yox, onun köküdür

Hindistanın qədim dili olan Sanskritdə də oxşar funksiyalı -yana sonluqlarına rast gəlinir ki, bu bir daha təsdiq edir ki, Qafqaza köçürülməsinə baxmayaraq ermənilər öz hind-qaraçı köklərini unutmayıblar.

Son olaraq qeyd edim ki, ermənilərin türk adlarından istifadə etməsi onların özlərini aşağı və alçaldıcı bir həyat yaşamaqlarından irəli gəlir. Heç kimin ciddi qəbul etmədiyi və başa düşmədiyi erməni sözü ilə tanınmaq effektli deyil idi və buna görə türk adları onlara status, güc və tanınma verirdi.

Prof.Dr. Zaur Əliyev

visiontv.az