2026-cı il oktyabrın 20-də Liviyanın Nümayəndələr Palatası Türkiyə ilə 27 noyabr 2019-cu ildə imzalanmış dəniz sərhədləri memorandumunu yekdilliklə təsdiqlədi. Maraqlıdır ki, həmin parlament 2020-ci ildə bu razılaşmanı rədd etmiş, hətta Türkiyə ilə siyasi əlaqələrin kəsilməsinə qərar vermişdi. İndi isə hər iki qərar ləğv olundu. Yeddi il əvvəl imzalanmış memorandumun altı ildən sonra əvvəlki əleyhdarları tərəfindən qəbul edilməsi Şərqi Aralıq dənizində diplomatik qüvvələr nisbətinin dəyişdiyini göstərir.

Bəs bu siyasi dönüş necə baş verdi? 2019-cu ildə memorandum Türkiyə ilə Liviyanın paytaxtı Tripolidə fəaliyyət göstərən Fayiz əs-Sərrac hökuməti arasında imzalanmışdı. Həmin dövrdə ölkə vətəndaş müharibəsi yaşayırdı. Xəlifə Həftərin rəhbərlik etdiyi qüvvələr Tripolini ələ keçirməyə çalışır, Türkiyə isə paytaxt hökumətinə hərbi dəstək verirdi. Liviyanın şərqindəki parlament Həftərə yaxın olduğundan Ankaranın siyasətinə qarşı çıxırdı. Deməli, memorandumun rədd edilməsinin arxasında yalnız dəniz sərhədləri deyil, həm də Liviyanın daxili hakimiyyət mübarizəsi dayanırdı.

Sonrakı illərdə Türkiyə diplomatik siyasətini genişləndirərək əvvəlki rəqibləri ilə də əlaqələr qurmağa başladı. Ərdoğan 2022 və 2023-cü illərdə parlament sədri Aqilə Salehlə görüşdü. 2025-ci ildə Türkiyə kəşfiyyatının rəhbəri İbrahim Kalın Benqazidə Xəlifə Həftərlə, 2026-cı ilin iyununda isə onun oğlu Saddam Həftərlə danışıqlar apardı. Hərbi, iqtisadi və enerji sahəsində əməkdaşlıq imkanları müzakirə edildi. 2026-cı ilin oktyabrında parlament rəhbərliyinin dəyişməsi də razılaşmanın təsdiqlənməsini asanlaşdırdı. Beləliklə, Türkiyə vaxtilə qarşıdurmada olduğu siyasi düşərgə ilə münasibətləri tədricən əməkdaşlığa çevirdi. Lakin bunun müqabilində konkret gizli güzəştlər edildiyini təsdiqləyən məlumat yoxdur.

Şərqi Aralıq dənizində isə iki rəqib saziş mövcuddur. Türkiyə–Liviya memorandumu iki ölkənin kontinental şelf və müstəsna iqtisadi zona sərhədlərini müəyyən edir. Buna cavab olaraq Yunanıstan və Misir 6 avqust 2020-ci ildə öz aralarında qismən dəniz sərhədi sazişi imzaladılar. İki razılaşmanın əhatə etdiyi iddialar müəyyən ərazilərdə üst-üstə düşür. Yunanıstan Krit, Rodos və digər adalarının dəniz hüquqlarını müdafiə edir. Türkiyə isə adaların dəniz sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsində təsirinin materik sahillərinin hüquqlarını məhdudlaşdırmamalı olduğunu bildirir. Mübahisənin arxasında təbii qaz ehtiyatları, enerji layihələri və regional təsir imkanları da dayanır.

Liviyanın son qərarı Yunanıstan, Misir, Kipr, İsrail və Avropa İttifaqının etirazına səbəb oldu. Misir 21 oktyabrda memorandumu rədd etdi, Yunanıstanla birlikdə 2020-ci il sazişinin genişləndirilməsi barədə məsləhətləşmələrə başladı. Avropa İttifaqı isə Türkiyə–Liviya razılaşmasının üçüncü dövlətlərin hüquqlarını pozduğunu bildirir. Burada mühüm sual yaranır: Aİ bu mübahisədə beynəlxalq hüququn bitərəf müdafiəçisi kimi çıxış edir, yoxsa üzvləri olan Yunanıstan və Kiprin maraqlarını qoruyan siyasi birlik kimi? Bu sualın verilməsi əsaslıdır. Lakin mübahisəni yalnız dini qarşıdurma kimi təqdim etmək düzgün olmaz; çünki Türkiyənin mövqeyinə etiraz edən əsas dövlətlərdən biri müsəlman ölkəsi Misirdir.

BMT məsələsində də bir fərqi unutmaq olmaz. Türkiyə–Liviya memorandumu 11 dekabr 2019-cu ildə BMT Katibliyində qeydiyyata alınıb. Yunanıstan–Misir sazişi də BMT sistemində qeydiyyatdan keçib. Lakin qeydiyyat sazişlərin mübahisəli müddəalarının beynəlxalq hüquqa uyğunluğunun təsdiqi deyil. Eyni zamanda, Aİ-nin və Yunanıstanın siyasi-hüquqi etirazları da beynəlxalq məhkəmənin yekun hökmünü əvəz etmir. Hər iki tərəfin iddiaları eyni hüquqi prinsiplər əsasında qiymətləndirilməlidir.

Bu hadisələrin ən mühüm nəticəsi isə diplomatiyanın imkanlarını göstərməsidir. Türkiyə altı il əvvəl onunla əlaqələri kəsmiş Liviya parlamentinin mövqeyini danışıqlar və siyasi yaxınlaşma nəticəsində dəyişdirə bildi. Bu, əhəmiyyətli diplomatik nailiyyətdir, lakin Yunanıstan və Misirlə hüquqi mübahisənin başa çatması demək deyil.

Beynəlxalq hüquq böyük dövlətlərin və siyasi ittifaqların maraqlarından asılı olaraq dəyişməməlidir. Eyni zamanda, diplomatiya qarşıdurmanı daimi düşmənçiliyə çevirməməlidir. Türkiyə–Liviya təcrübəsi göstərir ki, dünənin rəqibləri sabahın tərəfdaşlarına çevrilə bilərlər…

Elbəyi Həsənli

visiontv.az