Ermənistanın paytaxtında keçirilən Avropa Siyasi Birliyi Zirvə görüşü çərçivəsində İlham Əliyev tərəfindən videobağlantı ilə səsləndirilən çıxış yalnız diplomatik bəyanat kimi deyil, Cənubi Qafqazda formalaşmaqda olan yeni geosiyasi reallığın açıq ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu çıxışda səslənən əsas tezislər – sülhün artıq fakt kimi təqdim edilməsi, iqtisadi əlaqələrin qurulması və nəqliyyat dəhlizlərinin önə çəkilməsi – regionun gələcək inkişaf trayektoriyasını müəyyən edən strateji istiqamətləri ortaya qoyur. Qərb mediası bu çıxışı əsasən ehtiyatlı optimizm və paralel tənqid çərçivəsində şərh edir.

BBC qeyd edir ki, “Azerbaijan has regained full control of Nagorno-Karabakh” (Azərbaycan Dağlıq Qarabağ üzərində tam nəzarəti bərpa edib) və əlavə edir ki, “Peace talks between Armenia and Azerbaijan remain fragile” (Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh danışıqları hələ də kövrəkdir). Bu yanaşma göstərir ki, Qərb reallığı qəbul etsə də, onu tam sabit və geri dönməz hesab etmir.

Deutsche Welle isə bildirir ki, “The EU is trying to position itself as a mediator in the South Caucasus” (Avropa İttifaqı Cənubi Qafqazda vasitəçi kimi mövqe tutmağa çalışır) və eyni zamanda vurğulayır ki, “Criticism of Azerbaijan over human rights continues despite energy cooperation” (Enerji əməkdaşlığına baxmayaraq Azərbaycanla bağlı insan hüquqları tənqidləri davam edir). Bu ikili yanaşma çıxışda Avropa institutlarına yönələn tənqidin fonunu daha aydın göstərir.

Al Jazeera isə daha geniş geosiyasi kontekstdə qeyd edir ki, “Azerbaijan and Armenia appear closer than ever to a peace deal” (Azərbaycan və Ermənistan sülh sazişinə indiyə qədər olduğundan daha yaxındır), lakin eyni zamanda “Regional powers are competing for influence in the South Caucasus” (Regional güclər Cənubi Qafqazda təsir uğrunda rəqabət aparır).  Bu yanaşma çıxışın mahiyyətini açır: sülh prosesi yalnız iki ölkə arasında deyil, daha geniş beynəlxalq rəqabətin tərkib hissəsidir.

Rusiya mediasında isə bu çıxış fərqli yanaşma ilə şərh olunur. РИА Новости yazır ki, “Сближение Армении с Западом вызывает обеспокоенность Москвы” (Ermənistanın Qərbə yaxınlaşması Moskvanı narahat edir) və əlavə edir ki, “Южный Кавказ становится ареной геополитической борьбы” (Cənubi Qafqaz geosiyasi mübarizə meydanına çevrilir). RT isə daha sərt şəkildə bildirir: “Запад пытается вытеснить Россию из региона” (Qərb Rusiyanı regiondan sıxışdırmağa çalışır). Bu sitatlar göstərir ki, Moskva regionda baş verənləri öz təsir imkanlarının azalması kontekstində qiymətləndirir.

İran mediası və analitikləri xüsusilə nəqliyyat dəhlizləri məsələsinə həssas yanaşır. Press TV qeyd edir ki, “تحولات قفقاز جنوبی می‌تواند موازنه منطقه‌ای را بر هم بزند” (Cənubi Qafqazdakı dəyişikliklər regional tarazlığı poza bilər). Tasnim News Agency isə açıq şəkildə bildirir: “ایران با هرگونه تغییر ژئوپلیتیک در مرزهای خود مخالف است” (İran sərhədlərində hər cür geosiyasi dəyişikliklərə qarşıdır). Bu mövqe xüsusilə regionda yeni nəqliyyat marşrutlarının yaradılması fonunda İranın narahatlıqlarını əks etdirir.

Türkiyə mediası isə çıxışı açıq şəkildə müsbət çərçivədə təqdim edir. Anadolu Agency yazır: “Azerbaycan ve Ermenistan arasında kalıcı barış için tarihi fırsat”. TRT Haber isə qeyd edir ki, “Orta Koridor bölgesel ticaretin ana hattı olabilir”. Bu yanaşma Türkiyənin regionda formalaşan yeni iqtisadi və siyasi düzəndə fəal rol oynadığını göstərir.

Çin isə daha praqmatik və iqtisadi yönümlü mövqe sərgiləyir. Xinhua News Agency qeyd edir ki, “Stability in the South Caucasus benefits regional connectivity” (Cənubi Qafqazda sabitlik regional bağlantılara fayda verir) və əlavə edir ki, “The Middle Corridor could complement Belt and Road cooperation” (Orta Dəhliz “Bir kəmər, bir yol” əməkdaşlığını tamamlayıcı rol oynaya bilər). Bu yanaşma Bir kəmər, bir yol təşəbbüsü çərçivəsində regionun artan əhəmiyyətini göstərir.

Çıxışın ən diqqətçəkən məqamlarından biri sülhün artıq hüquqi sənəd kimi deyil, siyasi reallıq kimi təqdim olunmasıdır. Bu yanaşma Ermənistan daxilində də ziddiyyətli reaksiyalar doğurur. Baş nazir Nikol Paşinyan üçün bu vəziyyət həm imkan, həm də ciddi siyasi risklər yaradır. Bir tərəfdən iqtisadi açılım və regional inteqrasiya perspektivləri mövcuddur, digər tərəfdən isə daxili siyasi qüvvələr bu prosesi güzəşt kimi qiymətləndirərək təzyiqi artırır. Bu isə Ermənistanın daxili siyasi sabitliyini birbaşa sülh prosesinin dinamikası ilə bağlayır.

Nəqliyyat dəhlizləri məsələsi isə bütün bu geosiyasi oyunun mərkəzində dayanır. Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirəcək marşrut yalnız regional layihə deyil, həm də Avrasiya miqyasında yeni logistika xəritəsinin formalaşmasına təsir göstərə bilər. Bu marşrut Rusiya üzərindən keçən ənənəvi yollar üçün alternativ yaradır, İranın tranzit roluna təsir edir və Türkiyənin strateji mövqeyini gücləndirir. Eyni zamanda Çin üçün yeni və daha effektiv ticarət imkanları açır.

Beləliklə, İrəvandan səslənən bu çıxış bir tərəfdən sülh və əməkdaşlıq mesajı versə də, digər tərəfdən yeni geosiyasi rəqabətin konturlarını müəyyən edir. Müharibənin başa çatması bu prosesin sonu deyil, əksinə yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Bu mərhələdə əsas mübarizə hərbi deyil, iqtisadi, nəqliyyat və siyasi təsir alətləri üzərindən aparılır. Cənubi Qafqaz artıq qlobal güclərin maraqlarının kəsişdiyi strateji məkana çevrilir və bu çıxış həmin transformasiyanın ən aydın ifadələrindən biri kimi çıxış edir.

Elbəyi Həsənli. Sürix

visiontv.az