Autofaqiya (hüceyrənin özünü yeməsi) ilə bağlı ən mühim elmi məqaləsini 1992-ci ildə dərc etdirmişdi. Lakin dünyanın bu kəşfin nə dərəcədə inqilabi olduğunu anlaması üçün tam 24 il keçməli oldu. O, Nobel mükafatını alanda artıq 71 yaşında idi.

Osuminin kəşfi göstərdi ki, orqanizm aclıq çəkdikdə hüceyrələr sadəcə "dayanmır", əksinə, onlar aktiv şəkildə daxili təmizlik aparır. Bu kəşf, sənin məqaləndə bəhs etdiyin orucun bioloji möcüzəsi üçün ən böyük elmi dayaqdır.

Məqsədim Yoşinori Osumi haqqında yazmaq, bir alimin inadkarlığının və "heç kimin baxmadığı yerə baxmaq" fəlsəfəsinin hekayəsini nəql etmək deyil. Niyyətim yapon alimin araşdırmalarının Ramazan Orucu haqqındakı düşüncələrimizin köklü şəkildə dəyişdirdiyinə diqqət çəkməkdir…

B mövzu son illərdə elmi dairələrdə ən çox müzakirə olunan sahələrdən biridir. Əvvəllər oruc tutmaq sadəcə mənəvi bir ritual hesab olunurdusa, bu gün müasir biologiya və tibb bu prosesin hüceyrə səviyyəsində bir "yenilənmə düyməsi" olduğunu sübut edir.

İnsan orqanizmi təkamül boyu qida bolluğu üçün deyil, qida qıtlığına uyğunlaşmaq üçün dizayn edilmişdir. Müasir dövrdə 7/24 – həftədə 7 gün, gündə 24 saat qidaya əlçatanlıq bir çox xroniki xəstəliklərin bünövrəsini qoyur. Oruc isə bədənimizə bu fasiləsiz emal prosesindən dincəlmək və daxili mexanizmlərini təmir etmək şansı verir.

1. Autofaqiya: Nobel Mükafatlı "Özünütəmizləmə"

Oruc tutmağın bəlkə də ən möhtəşəm elmi tərəfi autofaqiyadır. 2016-cı ildə yapon alimi Yoşinori Ohsumi bu sahədəki kəşfinə görə Nobel mükafatı almışdır.

Uzunmüddətli aclıq zamanı hüceyrələr kənardan enerji ala bilmir və bununla da daxildəki köhnəlmiş, zədələnmiş zülalları və orqanoidləri "yeməyə" başlayırlar. Nəticədə ədən bir növ tullantılardan, zibillərdən təmizlənir ki, bu da qocalmanı ləngidir və xərçəng hüceyrələrinin yaranma riskini azaldır.

2. İnsulin Həssaslığı və Metabolik Sağlamlıq

Müasir insanın ən böyük problemi qanda şəkərin və insulinin daim yüksək olmasıdır. Oruc zamanı qlükoza ehtiyatları tükənir və insulin səviyyəsi kəskin şəkildə aşağı düşür. Bu, hüceyrələrin insulinə qarşı həssaslığını artırır, nəticədə Tip 2 diabet riski minimuma enir.

Bədən enerji üçün şəkəri yandırmağı dayandırıb, yağ ehtiyatlarına keçid edir (ketozis). Bu, həm artıq çəkiyə nəzarət, həm də daxili orqanların ətrafındakı piylərin əriməsi deməkdir.

3. Beyin Sağlamlığı və BDNF Faktoru

Orucun təsiri sadəcə mədə ilə məhdudlaşmır. Elm sübut edir ki, aclıq beyni daha iti və dözümlü edir. Aclıq zamanı beyində BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor – Beyin mənşəli neyrotrofik faktor) adlı zülal artır. Bu zülal yeni neyronların yaranmasını stimullaşdırır və beyni Altsheymer, Parkinson kimi neyrodegenerativ xəstəliklərdən qoruyur.

Mənəvi tərəfi ilə elmi tərəfinin kəsişdiyi nöqtə də budur: Oruc zamanı artan fokuslanma və zehni aydınlıq məhz bu neyrokimyəvi dəyişikliklərlə bağlıdır.

4. Sirkadlan Ritmlər və "Bioloji Saat"

Orucun vaxtı ilboyu dəyişir. Bu, bədənin müxtəlif fəsillərdə və müxtəlif gündüz uzunluqlarında özünü tənzimləməsinə kömək edir. Oruc tutmaq bədənin daxili saatını (sirkadlan ritmini) tənzimləyən genləri aktivləşdirir. Bu, yuxu keyfiyyətindən tutmuş hormon balansına qədər hər şeyə müsbət təsir edir.

5. İltihabın (İnflamasiya) Azalması

Bir çox modern xəstəliklərin (oynaq ağrıları, ürək-damar problemləri) kökündə xroniki iltihab dayanır. Oruc zamanı bədəndəki iltihab markerləri (məsələn, C-reaktiv zülal) nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır. Bədən enerjisini həzmə deyil, mövcud olan mikro-iltihabları sağaltmağa sərf edir.

Beləliklə, oruc tutmaq elmi baxımdan orqanizmin "yenidən başladılması" (reset) prosesidir. Bu, sadəcə bir pəhriz deyil, genetik səviyyədə kodlaşdırılmış bir bərpa proqramıdır. Hüceyrələrin təmizlənməsi, hormonal balansın bərpası və beynin müdafiə sistemlərinin güclənməsi orucu həm tibbi, həm də bioloji cəhətdən əvəzsiz edir.

“Madəm ki, aclıq insan orqanizminiə bu qədər faydalıdır, o zaman Oruc tutmaq yerinə “Aralıqlı Aclıq” (Intermittent Fasting) a tutmaq olar”, – bəzən gənclər bu iki fərqli şeyi qarışdırırlar. Son zamanlar populyar olan "Aralıqlı Aclıq" (16:8 metodu) ilə Ramazan orucu arasında həm oxşarlıqlar, həm də mühüm fərqlər var. Ən böyük fərq "Quru Oruc" (Dry Fasting) faktorudur.

Müqayisə edərsək fərqin bariz olduğu:

Aralıqlı Aclıqda – su içmək sərbəstdir;

Ramazan Orucunda – tamamilə qadağandır.

Aralıqlı Aclıqda – aclıq müddəti 16 saat;

Ramazan Orucunda – coğrafi mövqeyinə görə 12-18 saat.

Aralıqlı Aclıqda – autofaqiya 16-cı saatdan sonra başlayır;

Ramazan Orucunda – su qəbulu olmadığı üçün daha erkən.

Aralıqlı Aclıqda – şəkərdən yağ yandırmağa keçid yavaşdır;

Ramazan Orucunda – su qıtlığı yağları daha sürətli parçalamağa məcburdur.

Ancaq ən önəmli fərq budur ki, Aralıqlı Aclıqda mənəvi faktör yoxdur, yalnız sağlamlıq məqsədlidir. Ramazan Orucunda isə güclü mənəvi fokus, ruhani məqsəd və iradə tərbiyəsi var.

Nə üçün Ramazan Orucu daha effektiv sayılır?

Elmi araşdırmalar göstərir ki, bədənə su daxil olmadıqda hüceyrələr öz daxili su ehtiyatlarını yaratmaq üçün yağ toxumalarını daha sürətlə parçalayır. Bu proses zamanı ortaya çıxan "metabolik su" hüceyrənin ən təmiz su mənbəyidir.

Digər tərəfdən regenerasiya daha sürətli baş verir. Su qəbulu olmadıqda bədən sanki "ekstremal təmizlik" rejiminə keçir. Bu, iltihab əleyhinə təsirin (ing. Anti-inflammatory effect) Aralıqlı Aclığa nisbətən 3 dəfə daha güclü olmasına gətirib çıxarır.

Böyrəklər və qaraciyər istirahət edir. Maye qəbulunun dayanması filtrasiya sistemlərinə qısa müddətli, lakin dərin bir istirahət verir, bu da sonradan həmin orqanların daha səmərəli işləməsinə kömək edir.

İradənin Neyrobiologiyası çox maraqlıdır. Ramazan orucunda mənəviyyat və nizam-intizam ön planda olduğu üçün beynin qərar vermə mərkəzi (prefrontal korteks) üzərində daha çox nəzarət qazanır. Bu, dopamin asılılıqları ilə (məsələn, şəkər və ya texnologiya asılılığı) mübarizədə elmi cəhətdən sübut olunmuş bir üsuldur.

Ramazan orucu sadəcə bir "pəhriz" deyil, o, bədənin həm biokimyəvi, həm də neyroloji səviyyədə tam transformasiyasıdır. Aralıqlı aclıq bədəni təmir edirsə, Ramazan orucu onu sanki "yenidən qurur".

İbrahim Nəbioğlu

visiontv.az