Birinci Dünya müharibəsində Azərbaycan hələ müstəqil dövlət deyildi. Buna baxmayaraq, azərbaycanlılar Osmanlı torpaqlarında müharibədən əziyyət çəkən insanlara kömək üçün səfərbər olmuşdular. Bakı Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti 1915-ci ilin əvvəlində yardım işini təşkil etmiş, müxtəlif yerlərdə yaradılan komitələr vasitəsilə ianələr toplanmışdı. “Qardaş köməyi” adlanan bu fəaliyyət xalqın həmrəylik təşəbbüsü idi.

Yardım yalnız pul toplamaqla bitmirdi. Cəmiyyətin nümayəndələri Qars, Ərdəhan, Ərzurum, Oltu və başqa bölgələrdə ərzaq və geyim paylayır, iaşə və tibbi yardım məntəqələri yaradırdılar. Bakıda isə Nargin adasında saxlanılan Osmanlı əsirlərinə yardım göstərilir, onların vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün təşəbbüslər irəli sürülürdü.

Atatürk Araşdırma Mərkəzinin nəşr etdiyi araşdırmada Türkiyə Müdafiə Nazirliyinin sənədlərinə istinadla 184 azərbaycanlının itki siyahısında olduğu göstərilir: 178 qeyd Birinci Dünya müharibəsinə, altısı İstiqlal savaşına aiddir.

Türkiyənin hərb tarixində Şəki doğumlu Bərköz qardaşlarının da yeri var. İstiqlal mübarizəsinə qatılan Mehmet Nuri Bərköz sonradan korgeneral, Mahmud Bərköz isə orgeneral rütbəsinə yüksəlmişdi. Onlar iki ölkənin tarixinin insan talelərində necə birləşdiyini göstərən nümunələrdir.

1918-ci ildə isə yardımın istiqaməti Azərbaycana çevrildi. Nuru paşanın komandanlığı altında Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycanın köməyinə gəldi. Onun tərkibində Osmanlı hərbi hissələri, o cümlədən 5-ci Qafqaz və 15-ci piyada diviziyaları, Azərbaycan hərbi qüvvələri və yerli dəstələr birlikdə döyüşürdülər. Sentyabrın 15-də Bakı azad edildi və Azərbaycan hökumətinin Gəncədən paytaxta köçməsinə yol açıldı.

Türkiyənin rəsmi mənbələrində bu mübarizədə Qafqaz İslam Ordusunun 1.130 şəhid verdiyi göstərilir. Bakı Türk Şəhidliyi onların xatirəsini yaşadır.

Azərbaycanlı döyüşçülərin xatirəsi Türkiyədə də yad edilir. 18 mart 2023-cü ildə Gelibolu yarımadasında Çanaqqalada həlak olmuş azərbaycanlıların şərəfinə Azərbaycan abidəsi açılıb.

Əlbəttə, bu tarixdən qarşılıqlı borc dəftəri düzəltmək olmaz. Kimin daha çox yardım etdiyini, kimin daha çox şəhid verdiyini hesablayıb digərinə üstünlük göstərmək həmin fədakarlıqların mənasını kiçildir.

Fələstində insanların yaşadığı faciə kiçik məsələ deyil. Amma Fələstin, İsrail və ya başqa bir mövzuda siyasi fikir ayrılığı Azərbaycanla Türkiyənin bir-birini alçaltmasına əsas ola bilməz. Bir xalqın ağrısına həssaslıq göstərmək başqa bir xalqın ləyaqətinə hörmətsizliyi haqq qazandırmır.

İki dövlətin maraqları hər məsələdə tam üst-üstə düşməyə bilər. Qardaşlıq da hər fikirlə razılaşmaq öhdəliyi yaratmır. Onun tələb etdiyi şey fikir ayrılığı zamanı ağılı, təmkini və qarşılıqlı hörməti qorumaqdır.

Bakıdan Anadoluya yardım göndərənlər də, Anadoludan Bakıya döyüşməyə gələnlər də gələcək nəsillər bir-birinə yuxarıdan baxsın deyə fədakarlıq etməmişdilər. Bizə miras qalan münasibəti siyasi mübahisələrdə xərcləmək yox, qorumaq borcumuz var…

Elbəyi Həsənli

visiontv.az