Son illərdə texnologiyanın inkişafı ilə şəxsi həyata daxil olan sahələrin ölçüləri də genişlənib. Şəxsi və ailə həyatı ilə yanaşı, şəxsin ev, yazışma , ictimai və virtual məkan hüquqlarına da hörmət edilməlidir. Şəxsi həyatın toxunulmazlığı insan hüququdur və onun pozulması cinayətdir. Milli təhlükəsizlik, ictimai asayiş, ümumi sağlamlıq, ictimai mənəviyyat, ölkənin iqtisadi rifahı, cinayətin qarşısının alınması, başqalarının hüquq və azadlıqları, sülh və asayişin qorunması kimi hallarda şəxsi həyata müdaxilə edə bilər. Lakin bu müdaxilə qanunla müəyyən olunmaq şərti ilə və dövlət orqanının icazəsi ilə baş verə bilər. Şəxsi həyat: həyat tərzi , həyat tərzi və işin özünə aid olan münasibət və davranışlar kimi ifadə edilə bilər. Fərdlərin sirləri, ailə həyatı, şəxsi məlumatlar, ünsiyyət və yaşadıqları ev şəxsi həyat çərçivəsindədir. İnsanların həyatı: O adətən üç sahədən ibarətdir:kampus sahəsi,şəxsi sahə və gizli sahə. gizli sahə: insanın cinsi həyatı, məsələn, dini və siyasi baxışları özünə məxsus olduqda: Şəxsi məkan dedikdə, insanın hamı tərəfindən tanınmasını istəmədiyi, ancaq ətrafı və ya ailə üzvləri ilə paylaşdığı məkan nəzərdə tutulur. Kamuflyaj sahəsi elə bir sahə yaradır ki, insan çoxları tərəfindən tanınsın. Şəxsi həyat insanın gizli və şəxsi məkanını tutur. Bu gün texnologiyanın inkişafı, smartfonların və sosial medianın istifadəsi ilə hər kəs hər gün başqalarının şəxsi həyatlarını öyrənir. Lakin bu cinayətin törədilməsi ehtimalı qanunda göstərilən müəyyən əməllərin həyata keçirilməsindən asılıdır. Hər kəs məxfiliyi pozmaqda günahkar ola bilər. Bu cinayət konkret cinayət deyil, cinayəti törədənin şəxsiyyəti cinayətin törədilməsi baxımından önəmlidir. Məsələn, cinayəti törədən şəxsin mətbuat işçisi olmaq vəsiqəsi varsa, cinayəti törədən şəxsin bu keyfiyyəti qanuna riayət olunmasına səbəb sayıla bilər.

A.   Şəxsi toxunulmazlıq hüquqi-Yerli və Beynəlxalq Qanunvericilik

B.   Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 32-ci maddəsi şəxsi toxunlulmazlıq hüququna ehtiva edir:

Hər kəsin şəxsi toxunulmazlıq hüququ vardır.

Şəxsi həyatın toxunulmazlıq hüququnun anlayışı

Hər kəsin şəxsi və ailə həyatının sirrini saxlamaq hüququ vardır. Qanunla nəzərdə tutulan hallarda başqa, şəxsi və ailə həyatına müdaxilə etmək qadağandır. Hər kəsin şəxsi və ailə həyatına qanunsuz müdaxilədən müdafiə hüququ vardır.

Öz razılığı olmadan kimsənin şəxsi həyatı haqqında məlumatın toplanılmasına, saxlanılmasına, istifadəsinə və yayılmasına yol verilmir. Qanunla müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla, heç kəs onun xəbəri olmadan və ya etirazına baxmadan izlənilə bilməz, video və foto çəklişinə, səs yazısına və digər bu cür hərəkətlərə məruz qoyula bilməz.

Hər kəsin yazışma, telefon danışıqları, poçt, teleqraf və digər rabitə vasitələri ilə ötürülən məlumatın sirrini saxlamaq hüququna dövlət təminat verir. Bu hüquq qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada cinayətin qarşısını almaqdan və ya cinayət işinin istintaqı zamanı həqiqəti üzə çıxarmaqdan  ötrü məhdudlaşdırıla bilər.

Qanunla müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla, hər kəs onun haqqında toplanmış məlumatlarla tanış ola bilər. Hər kəsin onun barəsində toplanmış və həqiqətə uyğun olmayan,tam olmayan , habelə qanunun tələbləri pozulmaqla əldə edilmiş məlumatların düzəldilməsini və ya çıxarılmasını (ləğv edilməsini) tələb etmək hüququ vardır.

Qanunla müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla, üçüncü şəxslər haqqında məlumat almaq məqsədi ilə elektron formada və ya kağız üzərində aparılan informasiya ehtiyatlarına daxil olmaq qadağandır. Məlumatın aid olduğu şəxsin buna razılığı aşkar ifadə etdiyi hallar, ayrı seçkiliyə yol verməmək şərtilə anonim xarakterli statistik məlumatların emalı və qanunun yol verdiyi digər hallar istisna olmaqla, informasıya texnologiyalarından şəxsi həyata, o cümlədən əqidəyə, dini və etnik mənsubiyyətə dair məlumatların açıqlanması üçün istifadə edilə bilməz.

Fərdi məlumatların dairəsi, habelə onların emalı, toplanması, ötürülməsi, istifadəsi və mühafizəsi şərtləri qanunla müəyyən edilir.

Beynəlxalq qanunvericilikdə də şəxsi toxunulmazlıq hüququ

Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 8-ci maddəsi də ailə həyatına hörmət hüququnu ehtiva edir:

Məhkəmənin verdiyi qərarların birində (MATEESCU V. ROMANYA, 2014/43) şəxsi həyata müdaxilə qanunla nəzərdə tutulub, qanuni məqsəd daşıyır. Demokratik cəmiyyətdə zəruri olmaq şərtlərinə cavab vermədiyi müddətcə şəxsi həyatla bağlı AİHM-in 8-ci maddəni pozacağını xatırladıb. Buraya qanunun keyfiyyəti, anlaşıqlılığı, əlçatanlığı, proqnozlaşdırıla bilməsi kimi bəzi məsələlər daxildir. Konkret işdə məhkəmə vəkillik peşəsi təcrübəsini tənzimləmişdir. Ərizəçinin başqa peşə üzrə təcrübə keçməsi baxımından vəkillik peşəsinin icrasına dair qaydaların tətbiqini maneə kimi başa düşülməsi üçün kifayət qədər proqnozlaşdırıla bilmədiyini müəyyən etmişdi. Müdaxilənin qanunla nəzərdə tutulması tələbi, çünki onun qabaqcadan görülməməsi 8-ci maddənin pozulmadığı qənaətinə gəlinib. Məhkəmə ərizəçinin xeyrinə mənəvi ziyana görə 1 avro təyin etmişdir.

Hər kəs öz şəxsi və ailə həyatına, mənzilinə və yazışma sirrinə hörmət hüququna malikdir.

Milli təhlükəsizlik və ictimai asayiş, ölkənin iqtisadi rifah maraqları naminə, iğtişaşın və ya cinayətin qarşısını almaq üçün sağlamlığı yaxud mənəviyyatı mühafizə etmək üçün və ya digər şəxslərin hüquq və azadlıqlarını müdafiə etmək üçün qanunla nəzərdə tutulmuş və demokratik cəmiyyətdə zəruri olan hallar istisna olmaqla.dövlət hakimiyyəti orqanları tərəfindən bu hüququn həyata keçirilməsinə mane olmağa yol verilmir.

Şəxsi toxunulmazlıq hüququ dedikdə şəxsin hansı hüquqları başa düşülə bilər?

Şəxsi və ailə həyatına hörmət hüququ:

Şəxsin evinə (mənzilinə)hörmət hüququ:

Foto, video, yazışma, telefon danışıqları, səs yazısı, poçt, teleqraf və digər rabitə vasitələri ilə ötürülən məlumatların, həmçinin dövlət orqanlarıtərəhindən əldə edilə bilən fərdi məlumatların təhlükəsiz saxlanılması hüququ:

Şəxsin nüfuzuna və cəmiyyətdəki əlaqələrinə hörmət hüququ:

Şəxsi həyata müdaxilə hesab oluna biləcək digər hüquqlar.

Hüquq mühafizə orqanlarına müraciət

Şəxsi həyatına müdaxilə olunan, hüquqları pozulan şəxs hüquqlarının pozulması və müdafiəsini tələb edə bilər. Bu halda səlahiyyətli hüquq mühafizə orqanı cinayətin törədildiyi yer üzrə olan müvafiq rayon (şəhər) prokurorluğudur. Şəxsi həyat hüququnun pozulması ilə əlaqədar cinayət mühakimə icraatı ictimai-xüsusi ittihama aiddir. Bu o mənaya gəlir ki, əgər zərər çəkən şəxs prokurorluq orqanına müraciət etməsə,onun hüququnun pozulması ilə əlaqədar icraat başlaya bilməz. Ona görə də bu hallarda prokurorluğa şikayət vermək tövsiyə edilir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyanın 60 və 61-ci maddələri şəxsin keyfiyyətli hüquqi yardım almaq və hüquqlarının bərpası ilə bağlı inzibati və məhkəmə təminatını ehtiva edir. Qeyd edək ki, şəxsi toxunulmazlıq hüququ pozulan şəxs yerli məhkəmə instansiyalarının hər birini tükəndirərək Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasına müvafiq olaraq Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə şikayətini göndərmək hüququna malikdir.

Şəxsi həyata müdaxilə edən şəxsi(ləri) hansı cəza tədbiri gözləyir Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 156 -maddəsi şəxsi toxunulmazlıq hüququnu pozma ilə bağlı sanksiya və cəza tədbirlərini ehtiva edir.Şəxsi və ailə həyatının sirri olan məlumatların,belə məlumatları əks etdirən sənədlərin,video və foto çəklişi materiallarının,səs yazılarının yayılması,habelə satılması və ya başqasına verilməsi qanunsuz toplanılması—1000 manatdan 2000 manatadək miqdarda cərimə və ya 240 saatdan 480 saatadək ictimai işlər və ya 1 ilədək müddətdə islah işləri ilə cəzalandırılır.

Eyni əməllər:

Vəzifəli şəxs tərəfindən öz qulluq mövqeyindən istifadə etməklə törədildikdə:

Məsafədən idarə edilən pilotsuz uçan aparatlardan istifadə etməklə törədildikdə-3ilədək müddətə müəyyən vəzifə tutma və ya müəyyən fəaliyyətlə məşğul olma hüququndan məhrum edilməklə və ya edilməməklə 2 ilədək müddətə azadlığın məhdudlaşdırılması və ya 2 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. Şəxsi həyat insanın gizli və şəxsi məkanını tutur. Bu gün texnologiyanın inkişafı, ağıllı telefonların və sosial medianın istifadəsi ilə hər kəs hər gün başqalarının şəxsi həyatını öyrənir. Lakin cinayətin törədilməsi ehtimalı qanunda göstərilən müəyyən əməllərin törədilməsindən asılıdır. Hər kəs məxfiliyi pozmaqda günahkar ola bilər. Bu cinayət konkret cinayət deyil, cinayəti törədənin şəxsiyyəti cinayətin törədilməsi baxımından önəmlidir. Məsələn, cinayəti törədən şəxsin mətbuat mənsubluğu səriştəsi varsa, cinayəti törədən şəxsin bu keyfiyyəti qanuna uyğunluq üçün əsas kimi qəbul edilə bilər. Şəxsi həyatın qorunması hər şeydən əvvəl bu həyatın gizliliyini qorumaq və başqalarına açmamaq deməkdir.İnsanın əsas hüquqlarından biri də orada baş verənlərin yalnız özünə və ya bilmək istədiyi şəxslərə məlum olmasını tələb etməkdir. Məhz bu xüsusiyyətə görə insan hüquqları ilə bağlı bəyannamələrdə və müqavilələrdə şəxsi həyatın toxunulmazlığının qorunması tələb olunur və qanunvericilikdə açıq şəkildə müəyyən edilmiş istisnalar istisna olmaqla, bu hüququn dövlət orqanlarına,cəmiyyətə və digər şəxslərə qarşı müdafiəsi tələb olunur. Bütün demokratik ölkələrin insanın xoşbəxtliyi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən şəxsi həyata hörmət hüququ onun şəxsiyyəti üçün əsas hüquqdur və lazımi səviyyədə qorunmazsa, insanların və buna görə də cəmiyyətin özünü dinc hiss etməsi və təhlükəsizlik yaşaması mümkün deyil. Bu səbəblərdən məxfiliyin müxtəlif formalarda pozulması əməlləri cinayət sayılır və cinayət məsuliyyətinə cəlb olunur.

Nəticə

Şəxsi həyat hüququ insanın şəxsi həyatını azad və hər hansı müdaxilədən azad yaşamaq hüququdur. Şəxsi həyata müdaxilə hüquqi əsasa söykənmədiyi təqdirdə qanunsuzdur. İnsan sosial varlıqdır və ictimai həyatda hüquqları vardır. İctimai həyatda fikir, ifadə, din və vicdan azadlıqları da bu çərçivədədir. Şəxsi həyat hüququna verilən əhəmiyyət fundamental insan hüququdur və milli və beynəlxalq arenada qanunlar və konvensiyalarla təmin edilir.

Referans

Sevimli, K. Ahmet (2006). Đşçinin Özel Yaşamına Müdahalenin Sınırları, Legal Yayıncılık, Istanbul. 

Şen, Ersan (1996). Özel Hayatın Gizliliği ve Korunması, Devlet ve Kitle Đletişim Araçları Karşısında, Kazancı Hukuk Yayınları, No: 48, ISTANBUL

Keklik, Ramazan (2012). Özel Hayatın Gizliliğini Đhlal Suçları, Adalet Yayınevi, Ankara.

http://anl.az/down/meqale/express/2016/sentyabr/506109.htm

https://www.anayasa.gov.tr/media/3594/mateescu.pdf

Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi

Azərbaycan Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsi

Bünyamin Bünyadzadə

Visiontv.az