Nəqşibəndilik İslamın sünni ənənəsi daxilində yaranmış ən geniş yayılmış sufi təriqətlərindən biridir. Onun adı XIV əsrdə Buxara yaxınlığında yaşamış Bəhaəddin Nəqşibəndin (1318–1389) adı ilə bağlıdır. Bugünkü Özbəkistan ərazisində formalaşan bu dini məktəb sonrakı əsrlərdə Mərkəzi Asiyadan Hindistana, Əfqanıstana, Anadoluya, Qafqaza və Yaxın Şərqə yayılıb.

Lakin Bəhaəddin Nəqşibənd təriqəti tamamilə sıfırdan yaratmayıb. Onun mənəvi kökləri XII əsrdə fəaliyyət göstərmiş Yusif Həmədani və Əbdülxaliq Gücdüvani kimi sufi mütəfəkkirlərinə gedib çıxır. Bəhaəddin Nəqşibənd bu ənənəni sistemləşdirərək sonradan onun adı ilə tanınan dini məktəbin əsas simasına çevrilib.

Təriqətin əsas prinsipləri

Nəqşibəndilikdə mənəvi tərbiyə, şəriət qaydalarına riayət, şeyxə bağlılıq və Allahı daim xatırlamaq mühüm yer tutur. Onun digər sufi məktəblərindən fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri səssiz zikrə xüsusi əhəmiyyət verməsidir.

Təriqətdə mürşid adlandırılan dini rəhbər və mürid adlandırılan davamçı arasında mənəvi bağlılıq mövcuddur. Bəzi qollarda rabıtə deyilən təcrübə — müridin mənəvi rəhbərini düşünərək diqqətini cəmləməsi — mühüm yer tutur.

Nəqşibəndiliyin tarixi inkişafında iki şəxs xüsusilə əhəmiyyətlidir:

- Əhməd Sirhindi (1564–1624): Hindistanda fəaliyyət göstərib, Nəqşibəndi-Mücəddidi qolunun inkişafında mühüm rol oynayıb.

- Mövlana Xalid Bağdadi (1779–1827): Xalidi qolunun yayılmasına rəhbərlik edib. Bu qol XIX əsrdə Osmanlı torpaqlarında, Anadoluda və Kürdüstan bölgəsində geniş nüfuz qazanıb.

Müasir Türkiyədəki bir sıra Nəqşibəndi icmalarının mənəvi kökləri məhz Xalidi qoluna bağlıdır.

Dünyada nə qədər Nəqşibəndi var?

Bu suala dəqiq cavab vermək çətindir. Nəqşibəndilik vahid üzvlük siyahısı olan beynəlxalq təşkilat deyil. Müxtəlif ölkələrdə müstəqil şeyxlər, dini icmalar və mənəvi məktəblər fəaliyyət göstərir.

Bəzi elmi nəşrlərdə dünyada təxminən 50 milyon Nəqşibəndi davamçısı olduğu qeyd edilir. Lakin bu rəqəm etibarlı qlobal siyahıyaalmaya əsaslanmadığı üçün təsdiqlənmiş statistika kimi qəbul edilməməlidir.

Nəqşibəndi ənənəsinin təsirinə Türkiyə, Pakistan, Hindistan, Banqladeş, Əfqanıstan, İndoneziya, Mərkəzi Asiya, Balkanlar və Avropadakı müsəlman icmalarında rast gəlinir.

Nəqşibəndilik Türkiyə siyasətinə necə daxil oldu?

Osmanlı dövründə Nəqşibəndi şeyxləri yalnız dini həyatla məhdudlaşmırdılar. Onların bir hissəsi təhsil, ictimai təşkilatlanma və dövlət idarəçiliyinə təsir göstərməyə çalışırdı.

1925-ci ildə Türkiyə Respublikasında təkkə və zaviyələrin bağlanması ilə dini təriqətlərin rəsmi fəaliyyətinə ciddi məhdudiyyət qoyuldu. Buna baxmayaraq, Nəqşibəndi ənənəsi qeyri-rəsmi dini və sosial şəbəkələr vasitəsilə yaşamağa davam etdi.

XX əsrin ikinci yarısında bu şəbəkələrin bəziləri mühafizəkar siyasətçilərin, iş adamlarının və ziyalıların formalaşmasında rol oynadı.

Bu prosesdə İskəndərpaşa camaatı xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Onun nüfuzlu rəhbərlərindən biri Mehmet Zahid Kotku (1897–1980) idi. Kotku dini fəaliyyətlə yanaşı, müsəlmanların iqtisadi, ictimai və siyasi həyatda daha fəal iştirakını təşviq edirdi.

Nəcməddin Ərbakan və Milli Görüş

Türkiyənin siyasi İslam tarixində mühüm rol oynamış Nəcməddin Ərbakan İskəndərpaşa dini mühiti ilə əlaqəli idi.

Ərbakanın formalaşdırdığı Milli Görüş hərəkatı dini-mühafizəkar dəyərləri iqtisadi müstəqillik, sənayeləşmə və Qərbdən asılılığın azaldılması ideyaları ilə birləşdirirdi.

Bu hərəkatın siyasi xətti 1970-ci illərdən etibarən müxtəlif partiyalar vasitəsilə davam etdirildi. Lakin İskəndərpaşa icması ilə Milli Görüş arasındakı münasibətlər həmişə eyni olmayıb. Xüsusilə 1990-cı illərdə aralarında ciddi siyasi fikir ayrılıqları yaranıb.

Ərdoğan və AKP-nin Nəqşibəndiliklə əlaqəsi

Rəcəb Tayyib Ərdoğan siyasi fəaliyyətinə Ərbakanın Milli Görüş ənənəsində başlayıb. Buna görə AKP-nin tarixi köklərində Nəqşibəndi dini mühitinin dolayı təsirini görmək mümkündür.

Amma burada mühüm fərq var: AKP Nəqşibəndi təriqətinin rəsmi siyasi təşkilatı deyil.

2001-ci ildə qurulan AKP özünü mühafizəkar-demokrat partiya kimi təqdim etdi və Ərbakanın əvvəlki siyasi xəttindən müəyyən məsafə saxladı. Partiya müxtəlif dini icmaların, mühafizəkar seçicilərin, işgüzar dairələrin və milliyyətçi təbəqələrin dəstəyini birləşdirməyə çalışdı.

Türkiyədə Nəqşibəndiliklə əlaqəli İskəndərpaşa, İsmailağa Mənzil və başqa dini icmaların siyasi mövqeləri də bir-birindən fərqlənir. Onların hamısının AKP-ni qeyd-şərtsiz dəstəklədiyini söyləmək olmaz.

Bəs nurçuluqla fərq nədir?

Nurçuluq XX əsrdə Səid Nursinin (1877–1960) əsərləri və dini düşüncəsi ətrafında formalaşmış hərəkatdır. Onun əsas istiqamətlərindən biri Quranın iman məsələlərini müasir dövrün sualları ilə əlaqələndirərək izah etməkdir.

Nurçuluqla Nəqşibəndilik arasında tarixi və intellektual təmaslar olsa da, bunlar eyni təşkilat və ya eyni dini məktəb deyil.

Fətullah Gülən hərəkatı da nurçu ənənədən təsirlənib. AKP ilə Gülən hərəkatı uzun müddət əməkdaşlıq etsə də, sonradan aralarında ciddi siyasi qarşıdurma yarandı.

Bu səbəbdən AKP-ni bütövlükdə nə nurçu, nə də Nəqşibəndi partiyası kimi təqdim etmək tarixi mənzərəni sadələşdirər.

Nəqşibəndiliyin bəzi qollarında şəriət qaydalarına bağlılıq və dini dəyərlərin ictimai həyatda qorunması mühüm yer tutur. Lakin bu, bütün Nəqşibəndilərin vahid xilafət dövləti qurmaq istədiyi anlamına gəlmir.

Nəqşibəndilik təxminən yeddi əsrlik tarixə malik dini-mənəvi ənənədir. Onun bəzi qolları ibadət və mənəvi tərbiyəyə, digərləri isə ictimai təşkilatlanmaya və siyasi fəaliyyətə daha çox əhəmiyyət verir...

Elbəyi Həsənli

visiontv.az