Bu sözlər alman mənşəli amerikalı filosof, riyaziyyat tarixçisi Ceykob Kleynə (Jacob Klein,1899–1978) aiddir. Kleyn xüsusilə antik yunan fəlsəfəsi ilə müasir elmi təfəkkürün, eləcə də riyazi anlayışların tarixi inkişafı və formalaşması arasındakı əlaqələri araşdıran fundamental əsərləri ilə tanınır.

Onun bu aforizmi müasir elmin ən fundamental və bəlkə də ən dramatik reallıqlarından birinə işıq tutur. Bir riyaziyyatçı və ya fizik-filosof gözüylə baxıldıqda, qarşımızda sadəcə texniki bir iddia deyil, dərindən düşünüləsi bir ekzistensial və idraki problem dayanır.

Gəlin bu fikrin dərinliyinə təsvirdəki simvolların, əlaqələrin və qrafiklərin fonunda, heç bir düstura sığınmadan nüfuz etməyə cəhd edək…

Təbiətin Dili və ya "Riyazi Varlıq"

Qədim dövrlərdə, Aristotel fizikasında təbiət keyfiyyətlərlə, hisslərlə və sözlərlə izah olunurdu: "Ağır cisimlər öz təbii məkanına – yerə doğru can atır". Lakin Qaliley, Nyuton və sonrakı mərhələdə Eynşteynlə bərabər fizika bu sözlü və gündəlik duyğulara əsaslanan dildən tamamilə qopdu. Qalileyin məşhur rəmzi fikrində deyildiyi kimi: Kainat riyaziyyat dilində yazılmış böyük bir kitabdır.

Şəklə baxdıqda gördüyümüz hərəkət, enerji, istilik mübadiləsi və ya cazibə qanunauyğunluqlarını göstərən o işarələr sadəcə təbiəti kənardan təsvir edən köməkçi alətlər deyil. Ceykob Kleynin vurğuladığı məqam da məhz budur: Müasir fizika üçün bu riyazi strukturun özü elə fiziki reallığın mənasıdır.

Biz cazibəni riyazi münasibətlər, kütlələr və məsafələr arasındakı ciddi həndəsi nizam olmadan təsəvvür etsək, əlimizdə bu anlayışa dair sadəcə mistik və ya fəlsəfi bir fərziyyə qalar. Onun elmi mənası, məhz o riyazi ölçülərin daxili uyğunluğunda gizlidir.

İntuisiyanın İflası və Kvant Dünyası

Əgər klassik fizikada hələ də reallığı müəyyən dərəcədə gözümüzün önünə gətirə bilirdiksə (məsələn, planetlərin günəş ətrafında fırlanmasını bir mexanizm kimi vizuallaşdırmaq), kvant mexanikası gəldikdə insan intuisiyası tamamilə iflic oldu.

Bir subatom zərrəcik eyni anda həm bir dalğa kimi yayılır, həm də bir nöqtə kimi davranır. O, eyni anda bir neçə fərqli vəziyyətdə və məkanda mövcud ola bilir. İnsan ağlı və gündəlik dildə istifadə etdiyimiz "bura", "ora", "bərk", "bütöv" kimi sözlər bu reallığı ifadə etməkdə acizdir. Bəs biz kvant dünyasını necə dərk edir, onun üzərində necə texnologiyalar qururuq? Yalnız və yalnız mücərrəd riyazi fəzalar, ehtimallar və dalğa funksiyalarının qanunauyğunluqları vasitəsilə.

Kvant fizikasında riyaziyyatı kənara qoysanız, geriyə qalan şey fizika deyil, sadəcə sehrbazlıq və ya elmi fantastika olar. Məhz bu nöqtədə Kleynin fikri mütləq bir həqiqətə çevrilir: Riyazi formanın xaricində fizikanın mənası yoxdur, çünki mikrodünyanın reallığı sanki xalis riyazi bir toxumadan ibarətdir.

Formanın Hüdudları: Riyaziyyat Hər Şeydirmi?

Bu məsələnin digər tərəfini də sorğulamaq lazımdır. Təsvirdəki qanunlar kainatın necə işlədiyini, mexanizmini mükəmməl şəkildə izah edir, bəs varlığın daxili mahiyyətinə tam cavab verirmi?

Riyaziyyat və nisbilik nəzəriyyəsi bizə zamanın sürətdən və cazibədən asılı olaraq necə daralıb-genişləndiyini hesablamağa imkan verir, lakin "Zamanın özü nədir və niyə geriyə axmır?" sualının subyektiv, fəlsəfi dərinliyini tam doldura bilmir. Riyazi forma fizikanın skeletidir. Skelet olmadan bədən ayaqda dura bilməz, lakin fiziki dünya sadəcə quru bir skeletdən də ibarət deyil; orada hələ də kəşf olunmağı gözləyən bir varlıq sirri var.

Ceykob Kleynin qeyd etdiyi kimi, bu gün fizika sahəsində "anlamaq" demək, kainatın riyazi simmetriyasını, harmoniyasını və strukturunu qavramaq deməkdir. Təbiət bizimlə rəqəmlərin fəlsəfəsi vasitəsilə danışır. Şəklin daxilindəki o qarışıq görünən strukturlar, əslində insan zəkasının xaotik və naməlum kainatda nizam tapmaq üçün bəstələdiyi ən böyük intellektual simfoniyadır. Müasir dünyada riyaziyyat fizikanın sadəcə aləti deyil, onun birbaşa özüdür.

İbrahim Nəbioğlu

visiontv.az