Celal Şengör: “Türklər gerizəkalı millət vəziyyətindədir” - bəs səbəb nədir?
17.11.2026

Türkiyənin tanınmış geoloqu, professor Celal Şengörün türk cəmiyyəti haqqında səsləndirdiyi sərt fikirlər yenidən müzakirə olunur. O, Anadolu türklərinin intellekt göstəricisini 86, Orta Asiya türklərinin göstəricisini isə 107 olaraq təqdim edir. Ən maraqlısı budur ki, Şengör bu fərqi türk mənşəyi ilə deyil, cəmiyyətlərin yaşadığı mühitlə əlaqələndirir.

Şengör Türkiyə haqqında danışarkən son dərəcə ağır ifadələr işlədib. Ölkəni gördüyü ən ibtidai ölkələrdən biri adlandırıb. Türk xalqının savadsızlığı və əxlaqi vəziyyəti barədə də kəskin ümumiləşdirmələr aparıb.

Onun ən çox mübahisə doğuran ifadəsi isə budur: “Geri zekalı bir millet durumundasınız.”

Şengörün iddiasına görə, Anadolu türklərinin orta IQ göstəricisi 86-dır.

IQ (Intelligence Quotient) — insanın müəyyən standartlaşdırılmış testlərdə göstərdiyi idrak qabiliyyətlərini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan intellekt əmsalıdır. Bu testlərdə orta göstərici adətən 100 qəbul edilir. Lakin IQ insanın bütün intellektual imkanlarını, yaradıcılığını, biliyini və şəxsiyyətini əhatə etmir.

Bəs niyə Anadolu türkləri üçün 86, Orta Asiya türkləri üçün 107?

Şengörün çıxışındakı ən diqqətçəkən məqam məhz bu sualın cavabıdır.

O, Anadolu türklərinin orta IQ göstəricisinin 86, Orta Asiya türklərinin isə 107 olduğunu iddia edir. Ardınca bunun türklüklə bağlı olub-olmadığını soruşur və özü cavab verir: “Hayır.” — Xeyr.

Şengör fərqi belə izah edir: Orta Asiya türkləri tarixən Çin, Sibir, İran və başqa mədəniyyətlərlə təmasda olublar. Anadolu cəmiyyəti isə onun fikrincə, daha qapalı mühitdə inkişaf edib.

Başqa sözlə, Şengör problemin səbəbini türklərin etnik mənşəyində deyil, Türkiyədə formalaşmış ictimai və mədəni şəraitdə görür.

Türkiyədə xurafat problemi

Şengörün işlətdiyi ifadələr nə qədər ağır və mübahisəli olsa da, Türkiyədə xurafatın, mövhumatın və elmdən uzaq düşüncənin ictimai təsiri ayrıca müzakirəyə layiqdir.

Bir tərəfdə müasir texnologiyalar, universitetlər, müdafiə sənayesi və elmi nailiyyətlər var. Digər tərəfdə isə bəzi dini təriqətlərin, saxta şeyxlərin, möcüzə və kəramət iddiaları ilə insanları öz təsiri altına alan çevrələrin fəaliyyəti diqqət çəkir.

İnsanların problemlərinə elmi və rasional həll axtarmaq əvəzinə, fövqəltəbii qüvvələrə ümid bağlaması, dini nüfuz sahiblərinin sözlərinin sorğusuz qəbul edilməsi cəmiyyətin inkişafına mane ola bilər.

Amma burada mühüm fərq var: Xurafatın yayılması xalqın anadangəlmə zəka çatışmazlığının sübutu deyil. Bu, təhsilin keyfiyyəti, tənqidi düşüncə imkanları, ictimai institutlar və mədəni mühitlə əlaqəli problemdir.

Şengör məhkəmə qarşısında

Bu açıqlamalar Türkiyədə hüquqi mübahisəyə də səbəb olub. 2025-ci ilin mayında Şengör haqqında türk millətini açıq şəkildə aşağılamaq ittihamı ilə iki ilə qədər həbs cəzası tələb edən ittihamnamə hazırlanıb. İttihamnamə iyunda məhkəmə tərəfindən qəbul edilib.

Şengör isə sözlərinin təhqir məqsədi daşımadığını, elmi məlumatlara əsaslandığını bildirib.

Celal Şengörün Anadolu və Orta Asiya türkləri arasında apardığı müqayisə onun əsas fikrini ortaya qoyur: problem türklükdə deyil, insanların yetişdiyi mühitdədir.

Bu yanaşmanın müzakirəyə dəyər tərəfi var. Ancaq həmin fikri əsaslandırmaq üçün bütöv bir xalqı “gerizəkalı” adlandırmaq da yolverilməzdir.

Bəli. Bir xalqın gələcəyini onun haqqında söylənilən IQ rəqəmləri deyil, təhsilə, elmə, azad düşüncəyə və xurafatla mübarizəyə verdiyi əhəmiyyət müəyyən edir.

Elbəyi Həsənli

visiontv.az