Bağla
Axtarış sözünü daxil edin
Fəza-zamanın dərin toxumasında saysız-hesabsız spiral qalaktikalar sakit, lakin möhtəşəm bir ritmlə fırlanır. Onların qolları ulduzlardan, qaz buludlarından və qaranlıq maddənin görünməz cazibə skeletindən toxunmuş kimi görünür. Bu spiral quruluşlar əbədi deyil, lakin milyardlarla il boyunca davam edən kosmik proseslərin nəticəsi olaraq yaranır, dəyişir və yenidən formalaşırlar.
Müasir kosmologiyaya görə Kainat statik deyil; o, daim genişlənir. Bu genişlənmə qalaktikaların boşluqda hərəkət etməsindən daha çox, fəza-zamanın özünün ölçüsünün böyüməsi ilə bağlıdır. XX əsrin əvvəllərində astronomların müşahidə etdiyi qalaktika spektrlərindəki qırmızıya sürüşmə bu genişlənmənin əsas sübutlarından biri oldu. Beləliklə, Kainat sanki səssiz bir nəfəs alır: kosmik miqyasda məsafələr getdikcə böyüyür.
Bu prosesin sürəti isə yalnız cazibə ilə izah olunmur. XX əsrin sonlarında aparılan müşahidələr göstərdi ki, Kainatın genişlənməsi yavaşlamaq əvəzinə sürətlənir. Kosmoloqlar bu effektin arxasında duran naməlum fiziki səbəbi “qaranlıq enerji” adlandırırlar. Qaranlıq enerji bir mühərrik deyil və kosmik toru “işlədən” mexanizm kimi düşünülməməlidir; o, daha çox fəza-zamanın öz xüsusiyyətləri ilə bağlı olan, genişlənməni sürətləndirən bir kosmoloji komponent kimi təsvir edilir.
Kainatın böyük miqyaslı quruluşu isə təsadüfi deyil. Qalaktikalar kosmosda bərabər paylanmayıb; onlar filamentlər və düyünlərdən ibarət nəhəng bir “kosmik tor” təşkil edirlər. Bu torun skeleti əsasən qaranlıq maddənin cazibə təsiri altında formalaşıb. Onun boyunca qalaktika qrupları və qalaktika yığınları yerləşir, aralarında isə milyonlarla işıq ili ölçüsündə nəhəng boşluqlar – kosmik voidlər uzanır.
Spiral qalaktikalar bu torun parlaq düyünlərində doğulur. Onların qollarında yeni ulduzlar yaranır, supernovalar partlayır, ağır elementlər kosmosa səpilir və gələcək planet sistemlərinin materialını formalaşdırır. Hər bir qalaktika həm bir ulduz fabrikidir, həm də zamanın arxividir; onun daxilində milyardlarla il əvvəl yaranmış ulduzlar hələ də öz sakit işığını saçır.
Kosmos donmuş bir səhnə deyil, daim dəyişən və inkişaf edən bir sistemdir. Fəza-zamanın genişlənməsi, qaranlıq maddənin cazibə strukturları və qaranlıq enerjinin sürətləndirici təsiri birlikdə Kainatın böyük hekayəsini yazır. Bu hekayədə spiral qalaktikalar sadəcə gözəllik nümunəsi deyil, onlar kosmik təkamülün canlı şahidləridir.
Kosmos həqiqətən də sürəkli açılır. Və hər yeni müşahidə, hər yeni teleskop Kainatın bu böyük kitabında əvvəllər oxunmamış yeni bir səhifəni üzə çıxarır.
İbrahim Nəbioğlu
visiontv.az
