Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, hakimiyyət daxilində iki əsas yanaşma formalaşıb. Bir tərəf daha praqmatik xətti təmsil edir və beynəlxalq təzyiqlər fonunda, xüsusilə ABŞ-la münasibətlər kontekstində danışıqları mümkün çıxış yolu kimi görür. Digər tərəf isə ideoloji sərtliyi əsas götürərək hər cür güzəşti fars-molla rejiminin əsas prinsiplərindən geri çəkilməsi kimi qiymətləndirir. Bu iki yanaşma arasında balansın pozulması isə daxili siyasi dinamikanı daha da kəskinləşdirir.

“Sehrli lobya” ifadəsinin SEPAH-Ha yaxınlığı ilə bilinən Təsnim xəbər agentliyi tərəfindən ortaya çıxması da məhz bu kontekstdə baş verir. Bu metafora vasitəsilə danışıqlar üçün irəli sürülən şərtlərin qeyri-real və əlçatmaz olduğu vurğulanır. Lakin bu yanaşma dərhal sərt reaksiyaya səbəb oldu və ideoloji qanad tərəfindən “qırmızı xətlərin zəiflədilməsi” kimi təqdim edildi. Beləliklə, sadə bir ifadə hakimiyyət daxilindəki dərin fikir ayrılıqlarını üzə çıxaran katalizatora çevrildi.

İdeolojik-siyasi qarşıdurmanın başqa bir mühüm tərəfi onun media üzərindən aparılmasıdır. Ənənəvi olaraq İran adlanan ölkədə belə qarşıdurmalar qapalı dairələrdə gedirdi və onun media üzərindən aparılmasına imkan verilmirdi. Lakin hazırda müxtəlif informasiya platformalarında qarşılıqlı ittihamların səsləndirilməsi onu göstərir ki, artıq rejim daxilində vahid qərarverici mərkəz yəni dini rəhbərlik dəftərxanasının təsir gücü zəifləyib. Bu isə paralel güc mərkəzlərinin formalaşmasına və onların açıq rəqabətə girməsinə şərait yaradır.

Bu parçalanmanın siyasi səviyyədə ən aydın təzahürlərindən biri də müxtəlif siyasi fiqurlar ətrafında formalaşan düşərgələrdir. Praqmatik xətti təmsil edənlər daha çox rejimin davamlılığı və idarəolunması prizmasından çıxış edirlər. Onlar hesab edirlər ki, iqtisadi və beynəlxalq təzyiqlər şəraitində çevik siyasətin aparılması zəruridir əks halda ölkə daxilində hərtərəfli çöküş baş verəcək. Digər tərəf isə rejimin ideoloji mövqeini əsas götürərək sistemin dəyişməzliyini prioritet sayır və kompromisləri böyük təhlükə kimi görür.

Bu ziddiyyətlər isə yalnız siyasi baxış fərqliliyi deyil, həm də rejimin gələcək yönətim modeli ilə bağlı qarşıdurmalardı. Bir tərəf daha institusional və idarəolunan sistemin tərəfdarıdırsa, digər tərəf ideoloji mobilizasiya üzərində qurulmuş sərt idarəetmə modelini qalmasında israrcıdı. Bu isə qarşıdurmanı sadəcə taktiki deyil, strateji səviyyəyə qaldırır.

Eyni zamanda, bu prosesdə xarici faktorların rolu da danılmazdır. ABŞ-la mümkün danışıqlar məsələsi daxili parçalanmanı daha da dərinləşdirən əsas amillərdən birinə çevrilib. Çünki bu məsələ təkcə xarici siyasət deyil, həm də rejimin özünü necə tərif etməsi ilə bağlıdır. Danışıqlara açıq olmaq və ya tam qarşı çıxmaq – bu seçimlər əslində hakimiyyətin ideoloji kimliyini də müəyyən edəcək əsas amil olacaq.

Bütün bunların fonunda ən mühüm məsələ isə rejim daxilində “son söz sahibi”nin rolunun zəifləməsi kimi görünür. Əvvəllər müxtəlif qruplar arasındakı ziddiyyətlər “Vəliye-fəqih” kimi bilinən Ali rəhbərin yekun qərar mexanizmi əsasında tənzimlənsədə hazırda bu mexanizmin əvvəlki effektivliyini itirməsi daha sərt və nəzarətsiz qarşıdurmalara yol açıb. Bu vəziyyət isə ölkə daxilində güc boşluğu və qeyri-müəyyənlik şəraitində proseslərin aparılması çətinliklərini gücləndirir.

Nəticə etibarilə, İran adlanan ölkədə media üzərindən ortaya atılan “sehrli lobya” ifadəsi yalnız bir media hadisəsi deyil, daha geniş və dərin bir prosesin simvoludur. Bu simvol vasitəsilə İran adlanan ölkədə rejim daxilində gedən ideoloji-siyasi parçalanma, güc uğrunda mübarizə və gələcək istiqamət uğrunda qanlı rəqabət açıq şəkildə görünür. Bu prosesin hansı istiqamətə yönələcəyi isə bir neçə amildən asılıdır: daxili güc balansı, xarici təzyiqlər və ən əsası, sistem daxilində yeni konsensusun formalaşıb-formalaşmaması.

Əgər bu parçalanma dərinləşərsə, bu, yalnız siyasi elita daxilində deyil, ümumi idarəetmə strukturunda da ciddi dəyişikliklərə səbəb olacaq. Əks halda, yeni bir balans tapılarsa, rejim mövcud formasını qoruyaraq daha çevik və daha təhlükəli modelə keçəcək. Hər iki halda isə aydındır ki, hazırkı mərhələ İran adlanan ölkənin siyasi tarixində dönüş nöqtələrindən biri kimi qalacaq.

Sadiq İsabəyli

visiontv.az