XX əsrdə hərbi gücün simvolu döyüş gəmiləri idi. Sonra tanklar ön plana çıxdı. Soyuq müharibə dövründə strateji bombardmançı təyyarələr və ballistik raketlər əsas çəkindirici vasitəyə çevrildi.

XXI əsrdə isə yeni simvol meydana gəldi.

Pilotsuz döyüş aparatları.

Bu texnologiya artıq təkcə kəşfiyyat vasitəsi deyil. Müasir müharibələr göstərdi ki, PUA-lar tank kolonlarını, hava hücumundan müdafiə sistemlərini, komanda məntəqələrini və hətta bahalı döyüş gəmilərini məhv edə bilir.

Bu sahədə ən diqqətçəkən hadisələrdən biri Türkiyənin yüksəlişidir.

ABŞ-də fəaliyyət göstərən Center for a New American Security (CNAS) analitik mərkəzinin 2024-cü il hesabatına görə, Türkiyə silahlı pilotsuz uçuş aparatlarının ixrac bazarında ABŞ, İsrail və Çini geridə qoyaraq ən böyük paya sahib olub. Hesabatda qeyd edilir ki, Türkiyə qlobal silahlı PUA ixrac bazarının təxminən 65 faizini nəzarətdə saxlayır.

Bu nəticə təsadüfi deyil.

Türkiyə iyirmi il əvvəl bu sahədə demək olar ki, yox idi.

Bu gün isə Baykar dünyanın ən böyük silahlı pilotsuz uçuş aparatları ixracatçısı hesab olunur. Şirkət təkcə 2025-ci ildə 2,2 milyard ABŞ dolları həcmində ixrac həyata keçirib və gəlirlərinin 88 faizi xarici bazarlardan formalaşıb.

Bəs Türkiyə bunu necə bacardı?

Birinci səbəb qiymətdir.

Türk PUA-ları Amerika və İsrail analoqları ilə müqayisədə xeyli ucuzdur. Bu isə Afrika, Asiya, Yaxın Şərq və Şərqi Avropa ölkələri üçün onları daha əlçatan edir.

İkinci səbəb döyüş təcrübəsidir.

Bayraktar TB2 və daha sonra Akıncı platformaları Suriya, Liviya, Qarabağ və Ukrayna müharibələrində real döyüş şəraitində sınaqdan keçdi. Müştərilər reklam çarxına deyil, real nəticələrə baxırlar.

Üçüncü səbəb siyasi elastiklikdir.

Qərb ölkələri silah ixracında çox vaxt uzun siyasi prosedurlar tətbiq edir. Türkiyə isə daha sürətli qərar qəbul edir və texnologiyanın müəyyən hissəsini tərəfdaş ölkələrlə paylaşmağa daha açıq görünür. Bu da onun rəqabət üstünlüklərindən birinə çevrilib.

Burada daha mühüm sual yaranır.

Türkiyə sadəcə PUA satırmı?

Xeyr.

Əslində Ankara yeni təhlükəsizlik ekosistemi ixrac edir.

Pilotsuz aparat, sursat, rabitə sistemi, süni intellekt elementləri, operator hazırlığı, texniki xidmət və modernləşdirmə paketləri artıq birlikdə təqdim olunur.

Bu isə müştəri ölkəni uzunmüddətli texnoloji tərəfdaşa çevirir.

Məsələnin geosiyasi tərəfi daha da maraqlıdır.

Uzun illər hərbi texnologiya bazarında əsas söz sahibi ABŞ, İsrail və müəyyən dərəcədə Çin idi.

İndi isə NATO üzvü olan Türkiyə həmin bazarda müstəqil oyunçu kimi çıxış edir.

Bu, Ankaranın diplomatik təsir imkanlarını da genişləndirir. Çünki müasir dünyada silah ixracı təkcə iqtisadi gəlir deyil, həm də siyasi təsir vasitəsidir.

Bu proses Azərbaycanın timsalında da aydın görünür.

2020-ci il Qarabağ müharibəsindən sonra Bayraktar adı təkcə bir silah sistemini deyil, yeni hərbi düşüncə modelini simvolizə etməyə başladı. Dünyanın onlarla ölkəsi həmin təcrübəni öyrənməyə çalışdı.

Lakin burada diqqətli olmaq lazımdır.

Türkiyənin bugünkü üstünlüyü əbədi deyil.

ABŞ, İsrail, Çin və Avropa yeni nəsil süni intellektlə idarə olunan pilotsuz sistemlərə milyardlarla dollar sərmayə yatırırlar. Rəqabət daha da sərtləşəcək.

Buna görə Türkiyə üçün əsas məsələ artıq bazarı fəth etmək deyil.

Əsas məsələ texnoloji üstünlüyünü qorumaqdır.

Əgər Ankara mühərrik, süni intellekt, avtonom qərarvermə sistemləri və altıncı nəsil pilotsuz döyüş platformaları sahəsində də indiki tempi saxlaya bilsə, XXI əsrin hərbi sənayesində təkcə regional deyil, qlobal liderlərdən biri kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirə bilər.

Çünki gələcəyin müharibələrində yalnız ordular deyil, texnologiya istehsal edən dövlətlər üstünlük qazanacaqlar. Türkiyə isə artıq bu yarışda izləyən deyil, istiqamət verən ölkələrdən birinə çevrilmək iddiasını ortaya qoyub.

Elbəyi Həsənli

visiontv.az