21.05.2019
Axtar
İŞĞAL
alt

İşğal olunmuşdur – 1993-cü il 23 iyul

Ərazisi – 1154 km2

Əhalinin sayı – 158000 nəfər

Şəhid olmuşdur – 538 nəfər

Əlil olmuşdur – 587 nəfər

Milli qəhrəmanlar – 17 nəfər

Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olunmuşdur:

Sənaye və tikinti obyekti – 48

Mədəni-məişət obyekti – 598

Qəsəbə və kənd – 122

Tarixi abidə – 27

Dövlət dram teatrı

 

Ağdam rayonu Azərbaycan respublikasında inzibati rayondur. 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. Qarabağ silsiləsinin şimal-şərq ətəklərində, Kür-Araz ovalığının qərbindədir. Sahəsi – 1154 km2, əhalisi – 158 min nəfərdir. Rayonda 1 şəhər, 119 kənd və qəsəbə var. Mərkəzi Ağdam şəhəridir. Əhalisinin orta sıxlığı 1 km2-də 92.9 nəfərdir. Ağdam şəhərində, Mərzili, Seyidli, Qiyaslı, Xıdırlı və Zəngişalı iri yaşayış məntəqələridir.

Rayon ərazisi işğal olunmazdan əvvəl, burada 34 uşaq bağçası və körpələr evi var idi. 89 ümumtəhsil məktəbində (16 ibtidai, 36 səkkizillik, 37 orta) 30 086; 4 fəhlə-gənclər; 1 qiyabi orta; 2 kəndli-gənclər məktəbində 1201 nəfər, 4 orta ixtisas təhsili məktəbində (kənd təsərrüfatı, kənd təsərrüfatının mexanikləşdirmə və elektrikləşdirilməsi texnikumları, musiqi və tibb məktəbləri) 1269 şagird təhsil alırdı. Dram teatrı, Ölkəşünaslıq muzeyi, 71 kitabxana, 13 mədəniyyət evi, 27 klub fəaliyyət göstərirdi.

 

Tarixi

Şəhərin rəsmi olaraq salınması bəzi mənbələrdə 1741-ci il, bəzilərində isə 1752-ci il kimi qeyd olunur. 1828-ci ildə Ağdama şəhər statusu verilmişdir. 1918-ci ilin oktyabrın 1-də türk generalı Nuru Paşa Ağdama gəlmişdir. Onları qarşılamaq üçün qara çərkəzi geyimdə olan yerli gənclərdən ibarət 30 nəfərlik fəxri qarovul göndərildi. Şəhərin girişində məktəblilərdən ibarət orkestrlə bərabər yerli könüllü hissələr dayanmışdı. Birinci zəfər qapısı yanında isə ruhanilər və beynəlmiləl komitə üzvləri əllərində şəhərin açarlarını tutmuşdular. Səhər saat 10-da qoşunlar aşağıdakı tərkibdə şəhərə daxil oldular: qabaqda süvarilər, arxasınca topçular və pulemyotçular. Qoşunların arxasınca isə Qaladərəsi qəhrəmanları Sultan bəy və İldırım bəy Qarabağ süvariləri ilə hərəkət edirdilər. Nuru Paşa Ağdamda Azərbaycan bayrağını qaldırıb, Şuşaya doğru hərəkət eləmişdir.

Ərazinin qədim tarixi ğzünü tarixi abidələrində də bürüzə verir. Xaçıntürbətli kəndindəki Qutlu Musa oğlu türbəsi (1314) və Kəngərli kəndindəki türbə (14 əsr) rayonun ən qədim memarlıq abidələridir. Papravənd kəndində 18-ci əsrə aid 2 türbə, məscid və s. var.

 

İşğalı

1988-ci ilin son aylarında Ermənistandan öz ata-baba yurd yuvalarından, daha sonra Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətindən doğma isti ocaqlarından silah gücünə amansız vəhşiliklərlə qovulub didərgin salınan on minlərlə azərbaycanlı məhz Ağdam rayonuna pənah gətirdi. SSRİ dağıldıqdan sonra Ağdamda yerləşən nəhəng hərbi anbar Azərbaycan ordusuna dövr edilir. Qarabağ müharibəsi zamanı hərbi baza Azərbaycan Ordusu tərəfindən hərbi istinadgah kimi istifadə edilmişdir. Xankəndində Ağdamın əhəmiyyətini anlayır və onu "düşmən yuvası" adlandırırdılar.

1992-ci ildə Dağlıq Qarabağı bütünlüklə işğal edən Ermənistan bədnam rus ordusuna arxalanaraq bununla kifayətlənməyərək Dağlıq Qarabağın ətraf rayonlarına da hücum etdi. Xüsusən Ağdama olan hücumların ardı – arası kəsilmirdi. 1993-cu ilin may ayının 11-dən etibarən qızışan bu hücum əməliyyatları həmin il iyul ayının 23-də Ağdamın süqutu ilə başa catdı. Erməni birlikləri 1993-cü ildə şəhəri dörd dəfə götürmək üçün hücum təşkil etmişlər: 12 iyun, 15-18 iyun, 3 iyul və 15-23 iyul. Şəhərin kifayət qədər iri olması və eytiyyatlarının böyüklüyü ilə əlaqədar şəhərin qorunmasını mümkün edir. İlk hücum zamanı erməni tərəfinin uğursuzluğu ilə nəticələnir. Sonradan hücumun aldadıcı manevr olduğu aydınlaşır. Ağdərəistiqamətindən edilən hücum nəticəsində hətta erməni ordu liderlərindən olan Monte Melkonyan Azərbaycan xüsusi xidmət orqanın əməkdaşı İbad Hüseynov tərəfindən məhv edilmişdir.

İkinci hücum zamanı ermənilər Ağdamın Əlimədətli, Kürdlər, Моllalar, Qalayçılar, Əliağalı kəndləri və mühüm yüksəklikləri ələ keçirirlər. 25 iyun tarixində mühüm strateji əhəmiyyət daşıyan Ağdərə-Ağdam yolu ermənilərin nəzarətinə keçmişdir. Bundan sonra şəhərin təhcizatında axsamalar başlayır. 27 iyunda Ağdərənin itirilməsi Ağdamın müdafiəsini cətinləşdirir. Üçüncü hücum nəticəsində ermənilər tərəfindən Əhmədlər, Kürdlər, Мərzili, Qızıl, Kəngərli, Мaksudlu, Тalışlar, ÇuxurmaqlıXıdırlı kəndləri ələ keçirilir. Əks həmlə ilə isə Azərbaycan ordusu Əhmədlər, Qızıl Kəngərli, Мaksudlu, ÇuxurmaqlıXıdırlı kəndlərini geri qaytara bilir. Ermənilər dördüncü hücum zamanı yüksəkliklərdən şəhəri atəşə tuturlar. Bundan sonra şəhərin əldə saxlanılması çətinləşdiyindən müdafiəçilər şəhəri tərk etmək məcburiyyətində qalırlar.

Şəhərin işğalı zamanı beynəlxalq qanunlar kobud şəkildə pozulur. Şəhər talandıqdan sonra tamamən yandırılır. Bundan sonra 1994-cü il mayın 12-dək davam edən hərbi təcavüz nəticəsində ermənilər Ağdam rayonunun 846,7 kvadrat km-i, yəni ümumi ərazisinin 77,4 %-ni işğal etməyə nail oldu. İşğal edilmiş Ağdam şəhəri və 87 kənd oxşarı olmayan bir vəhşiliklə darmadağın edilərək yerlə yeksan olundu. Ağdamın müdafiəsi üzrə döyüşlərdə 5 min nəfərdən çox azərbaycanlı həlak oldu, minlərlə insan müxtəlif dərəcəli fiziki xəsarət aldı, rayonun 126 min nəfərdən çox əhalisi öz doğma ev-eşiyindən qovularaq məcburi köçkünə çevrildi.

" scrolling="no" src="https://www.youtube.com/embed/ZGs4fzVqT7A" width="560">">

Şərh yazın